ADHD و عصبانیت: ارتباط آن‌ها چگونه است؟

افراد مبتلا به ADHD (اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی) گاهی با مشکلات عصبانیت و تحریک‌پذیری روبه‌رو می‌شوند. این احساسات شدید می‌توانند بر رفتار، روابط و زندگی خانوادگی تأثیر بگذارند. درک علل عصبانیت و روش‌های مدیریت آن می‌تواند از بروز آسیب‌های بلندمدت جلوگیری کند.

ارتباط ADHD و عصبانیت

کودکان و بزرگسالان مبتلا به ADHD معمولاً احساسات را شدیدتر از هم‌سن‌وسالان خود تجربه می‌کنند. این وضعیت که نقص تنظیم هیجانی نام دارد، به ناتوانی در کنترل واکنش‌های عاطفی اشاره دارد و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تحریک‌پذیری مداوم

• بی‌صبری به‌ویژه در شرایط استرس‌زا

• واکنش‌های شدید به محرک‌های کوچک

• بروز هیجانات شدید

• انفجارهای عصبانیت

• دشواری در بیان عصبانیت با کلمات

تحقیقات نشان می‌دهد که نقص تنظیم هیجانی در حدود ۷۰٪ بزرگسالان مبتلا به ADHD وجود دارد، هرچند تجربه فردی ممکن است متفاوت باشد. در کودکان، شرایط همراه مانند پرخاشگری تکانشی و اختلال ستیزه‌جویی مقابله‌ای (ODD) و همچنین عوارض جانبی داروها می‌تواند موجب افزایش عصبانیت شود.

دلایل رایج عصبانیت در ADHD

۱. تکانشگری (Impulsivity)

تکانشگری ناشی از ناتوانی در تمرکز و کنترل رفتار است. افراد مبتلا به ADHD اغلب عصبانیت خود را بلافاصله نشان می‌دهند، خصوصاً کودکان که هنوز مهارت‌های مقابله‌ای را نیاموخته‌اند. بیش از ۵۰٪ پیش‌نوجوانان مبتلا به ADHD، پرخاشگری تکانشی را تجربه می‌کنند.

۲. تغییرات خلقی و اختلالات همراه

افراد مبتلا به ADHD ممکن است خلقشان به سرعت تغییر کند و چندین بار در یک روز احساس شادی، ناراحتی و ناامیدی را تجربه کنند. همچنین نرخ بالایی از اختلالات خلقی همراه مانند:

• اختلالات اضطرابی

• اختلال دوقطبی

• افسردگی

• اختلال تنظیم خلق مختل

در بزرگسالان، اختلالات همراه معمولاً شامل مشکلات خلقی، اضطراب، سوءمصرف مواد و اختلالات شخصیت است.

۳. تحمل پایین ناکامی

افراد مبتلا به ADHD به‌سرعت دچار احساس ناکامی می‌شوند و این می‌تواند به انفجار عصبانیت منجر شود.

۴. اعتمادبه‌نفس پایین

کودکان و بزرگسالان مبتلا به ADHD معمولاً اعتمادبه‌نفس پایین دارند. در کودکی، مشکلات تحصیلی و اجتماعی می‌تواند باعث احساس ناکامی، تنهایی و عصبانیت شود.

۵. عوارض جانبی داروها

برخی کودکان در هنگام کاهش اثر داروهای محرک دچار ری‌باند (Rebound) می‌شوند که شامل افزایش تحریک‌پذیری و پرخاشگری است. پزشک ممکن است دوز کم داروی کوتاه‌اثر اضافی تجویز کند تا انتقال از دارو به حالت طبیعی نرم‌تر شود.

۶. انرژی اضافی (Hyperactivity)

بیش‌فعالی می‌تواند به فعالیت بدنی و کلامی زیاد منجر شود و در نهایت به بروز عصبانیت یا واکنش‌های فیزیکی پرانرژی بیانجامد.

اختلال ستیزه‌جویی مقابله‌ای (ODD)

حدود یک‌سوم کودکان مبتلا به ADHD به ODD نیز مبتلا هستند. کودکان با ODD رفتارهای خصمانه و مخالفت‌آمیز با بزرگسالان نشان می‌دهند:

• از دست دادن کنترل

• بحث و دعوا

• نافرمانی فعال

• سرزنش دیگران

• تحریک‌پذیری و عصبانیت مداوم

ODD زمانی تشخیص داده می‌شود که این رفتارها به‌طور قابل‌توجهی شدیدتر و مکررتر از سایر کودکان هم‌سن باشد.

راهکارهای مدیریت عصبانیت در کودکان با ADHD

1. همکاری با پزشک کودک:

   • تجویز دارو، درمان و تغییرات سبک زندگی

   • اطلاع پزشک از اثرات جانبی دارو و اثربخشی درمان

2. تشویق به ورزش:

   • فعالیت‌های بدنی شدید مثل دویدن، پرش و بالا رفتن انرژی اضافی را کاهش می‌دهد

3. کلاس‌های هنرهای رزمی:

   • افزایش خودکنترلی، تقویت اعتمادبه‌نفس و کاهش تکانشگری

4. ابراز احساسات با کلمات:

   • کمک به کودک برای بیان احساسات به جای پرخاشگری، مانند: «جی‌می ماشین قرمزم را گرفت و من عصبانی شدم.»

5. شناسایی الگوهای عصبانیت:

   • توجه به زمان‌هایی که عصبانیت شدت می‌گیرد: بعد از مدرسه، زمانی که خسته یا گرسنه است، هنگام انجام کار دشوار یا هنگام کاهش اثر دارو

6. محدود کردن زمان و محتوای صفحه نمایش:

   • کنترل برنامه‌های تلویزیون، فیلم و بازی‌های ویدیویی خشونت‌آمیز

7. ایجاد قواعد روشن و ثابت:

   • تعیین قواعد خانه، پیامدها و سیستم پاداش

   • پایبندی به قواعد بدون تغییر در زمان عصبانیت

مدیریت عصبانیت در بزرگسالان مبتلا به ADHD

• ورزش منظم: بهبود خلق، کاهش تکانشگری و توجه

• دارو: ممکن است برای کاهش تحریک‌پذیری مفید باشد

• مهارت‌های خودتنظیمی: مدیریت بهتر احساس ناکامی

• ذهن‌آگاهی (Mindfulness): افزایش آگاهی از احساسات و کنترل بهتر آن‌ها