ایران یکی از طولانیترین مرزهای زمینی را در غرب آسیا دارد که در مجموع ۳٬۶۶۲ مایل (حدود ۵٬۸۹۵ کیلومتر) طول دارد. ایران با هفت کشور مرز زمینی مشترک دارد: عراق، ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان.
در میان این کشورها، ترکمنستان طولانیترین مرز زمینی با ایران را دارد که حدود ۷۱۳ مایل امتداد یافته است. در مقابل، ارمنستان کوتاهترین مرز بینالمللی ایران را دارد که تنها ۲۷ مایل طول دارد.
افغانستان
افغانستان یکی از کشورهای هممرز با ایران است که در شرق ایران قرار دارد. دو کشور مرز زمینی طولانی به طول ۵۷۲ مایل با یکدیگر دارند. این مرز از نقطه سهگانه اتصال افغانستان، ایران و پاکستان آغاز میشود و به سمت شمال تا نقطه سهگانه افغانستان، ایران و ترکمنستان امتداد مییابد.
تاریخ روابط دو کشور به چندین قرن پیش بازمیگردد. افغانستان زمانی بخشی از امپراتوری ایران بود، پس از آنکه شاه اسماعیل اول بخشهای وسیعی از این سرزمین را فتح و به قلمرو خود اضافه کرد. این مناطق عمدتاً محل سکونت شیعیان بودند که پس از قرنها تحت فشار حکومتهای سنی قرار داشتن، برای استقلال مبارزه کردند. نفوذ ایرانیان شیعه در قرن هفدهم رو به افول گذاشت.
در این دوره، میر ویس هوتک، رهبر قبیلهای افغان، رهبری قیامی موفق علیه ایرانیان را بر عهده گرفت که در نهایت به شکلگیری افغانستان (بخش جنوبی آن) به عنوان کشوری مستقل در اواخر قرن هفدهم انجامید؛ رویدادی که نخستین مرزبندی بینالمللی میان دو کشور را رقم زد.
در سالهای اخیر، نیروهای امنیتی ایران و افغانستان در استان نیمروز افغانستان درگیر شدهاند. از مهمترین گذرگاههای مرزی ایران و افغانستان میتوان به مرز تایباد–اسلامقلعه اشاره کرد که اصلیترین گذرگاه بین دو کشور است و شهر مشهد را به هرات متصل میکند.
ترکیه
ترکیه یکی دیگر از کشورهای هممرز با ایران است که در غرب ایران قرار دارد. مرز زمینی ایران و ترکیه حدود ۳۳۲ مایل طول دارد. این مرز یکی از قدیمیترین مرزهای بینالمللی جهان به شمار میرود و نخستین بار در سال ۱۵۱۴ میلادی بر اساس عهدنامه زهاب تعیین شد؛ توافقی که پس از نبرد چالدران میان امپراتوری صفوی (ایران) و عثمانی (ترکیه) امضا شد.
ترکیه در سالهای اخیر ساخت دیوار مرزی را در بخش قابل توجهی از این مرز آغاز کرده است. هدف از احداث این دیوار، مقابله با قاچاق فرامرزی و عبور و مرور غیرقانونی است که در مرز ایران و ترکیه رایج است. کمیسیون ملی مسکن ترکیه مسئول اجرای این پروژه است و هر دو کشور ایران و ترکیه آن را به نفع خود میدانند.
پیشبینی شده بود که ساخت این دیوار تا سال ۲۰۱۹ تکمیل شود و طول آن به حدود ۸۹ مایل برسد. این دیوار استانهای ایغدیر و آغری ترکیه را دربر میگیرد.
در این مرز گذرگاههای متعددی وجود دارد که شلوغترین آن مرز بازرگان–گوربولاغ است و شهر دوغوبایزید ترکیه را به تبریز ایران متصل میکند. گذرگاه رازی–کاپیکوی نیز از دیگر مرزهای مهم ایران و ترکیه است.
جمهوری آذربایجان
جمهوری آذربایجان در شمالغرب ایران قرار دارد و طول مرز مشترک دو کشور حدود ۲۶۸ مایل است. تردد مرزی در این ناحیه بالاست، زیرا جمعیت آذریتبار در ایران بیش از جمعیت جمهوری آذربایجان است. با این حال، مرز بهشدت محافظت میشود، چرا که دو کشور سابقه روابط دیپلماتیک پرتنشی دارند.
از مهمترین گذرگاههای مرزی ایران و آذربایجان میتوان به جلفا–جولفا، بیلهسوار و آستارا اشاره کرد.
پاکستان
پاکستان در جنوبشرق ایران قرار دارد و یکی از همسایگان زمینی ایران است. طول مرز مشترک دو کشور حدود ۵۹۶ مایل است. این مرز از نقطه اتصال پاکستان، ایران و افغانستان آغاز شده و تا سواحل دریای عمان امتداد مییابد.
در پاکستان، تنها استان بلوچستان با ایران مرز دارد و در سوی ایران نیز استانهای سیستان و بلوچستان و بلوچستان در امتداد این مرز قرار گرفتهاند. ایران ساخت دیوار مرزی را در این منطقه آغاز کرده است. این دیوار بتنی با ضخامت حدود ۳ اینچ، ارتفاع ۱۰ فوت و طول تقریبی ۴۳۴ مایل طراحی شده است.
هدف ایران از ساخت این دیوار، مقابله با فعالیتهای غیرقانونی مرزی از جمله قاچاق مواد مخدر و حملات تروریستی بوده است. در یکی از این حملات، ۱۳ نفر در شهر مرزی زاهدان کشته شدند. هرچند ایران رسماً پاکستان را مسئول این حمله ندانست، اما این حادثه از عوامل مؤثر در تصمیمگیری برای ساخت دیوار مرزی بود.
این دیوار قرار است از منطقه مند تا تفتان امتداد یابد. با این حال، این پروژه با انتقادهایی از سوی مردم بلوچ روبهرو شده است، زیرا سرزمینهای قومی آنان در دو سوی مرز قرار دارد و ساخت دیوار میتواند خانوادهها را از هم جدا کرده و پیوندهای اجتماعی را تضعیف کند. مهمترین گذرگاه مرزی دو کشور تفتان–میرجاوه است.
عراق
عراق در غرب ایران قرار دارد و تمام مرز شرقی آن با ایران مشترک است. این مرز از نقطه سهگانه ترکیه–ایران–عراق در کوه دالامپر آغاز میشود و پس از طی حدود ۹۹۴ مایل، در نهایت به خلیج فارس و منطقه شطالعرب میرسد.
این مرز که در اواسط قرن هفدهم شکل گرفت، یکی از قدیمیترین مرزهای بینالمللی فعال در جهان است. عهدنامه زهاب ۱۶۳۹ میان امپراتوری عثمانی و ایران صفوی چارچوب کلی این مرز را مشخص کرد و آن را میان رود دجله و رشتهکوه زاگرس قرار داد. پس از دههها اختلاف و درگیری، دو امپراتوری در عهدنامه ارزنةالروم ۱۸۴۷ این مرز را بهطور رسمی به رسمیت شناختند. برای آشنایی با بلند ترین کوه های ایران کلیک کنید.
مرز ایران و عراق در اوایل قرن بیستم بازنگری شد و نسخه نهایی آن در دهه ۱۹۹۰ مورد پذیرش هر دو کشور قرار گرفت. از گذرگاههای مهم مرزی میان ایران و عراق میتوان به زرباطیه، مندلی–سومار، الشیب و شلمچه اشاره کرد.